Zei Marcus Aurelius dat “je macht hebt over je geest, niet over wat er buiten je gebeurt”?
Niet in die woorden. De zin staat in geen enkele vertaling van de Overpeinzingen. De gedachte erachter is wel van hem, en de passage waar hij op teruggaat zegt iets preciezers dan de tegeltjesversie.
Oordeel: niet zijn woorden, wel zijn gedachte. Een moderne parafrase van Overpeinzingen 8.47 en 4.3.
Waar de zin vandaan komt
Het citaat gaat meestal zo: je hebt macht over je geest, niet over wat er buiten je gebeurt; besef dat, en je vindt kracht. Het staat op posters, mokken en citatensites, bijna nooit met boek en paragraaf erbij. Dat is het eerste waarschuwingsteken. Marcus schreef twaalf boeken met persoonlijke aantekeningen in het Grieks, en de vertalingen sinds de zeventiende eeuw zijn allemaal na te lopen. In geen ervan staat deze zin. Hij leest als een samenvatting van een paar passages, die later voor een vertaling is aangezien.
Wat hij werkelijk schreef
Twee passages komen het dichtst in de buurt:
- Word je door iets van buiten gekweld, dan is het niet dat ding dat je verontrust, maar je eigen oordeel erover. En het ligt in je macht dat oordeel nu uit te wissen.Overpeinzingen 8.47
- De dingen raken de ziel niet, want ze staan buiten haar en blijven onbewogen; onze onrust komt alleen voort uit de mening die binnenin zit.Overpeinzingen 4.3
De Nederlandse weergave volgt de Engelse vertaling van George Long uit 1862, die dicht bij het Grieks blijft.
Wat de parafrase verandert
De tegeltjesversie trekt de grens tussen je geest en de wereld: het een is van jou, het ander niet. Marcus trekt hem op een bruikbaardere plek. Niet tussen geest en gebeurtenis, maar tussen de gebeurtenis en je oordeel erover. Het ding is gebeurd; de onrust, zegt hij, komt uit wat jij denkt dat het betekent. En hij voegt een woord toe dat de parafrase weglaat: nu. Het oordeel kun je op dit moment uitwissen, niet pas na jaren van sterk worden.
De parafrase suggereert ook dat je geen invloed hebt op wat er buiten je gebeurt. Zo zagen de Stoïcijnen het niet. Je handelt voortdurend in de wereld, en dat heeft gevolgen. Wat niet van jou is, is de uitkomst: of de ander luistert, of het plan lukt. Je inzet, je keuze en je oordeel zijn wel van jou. Dat is het onderscheid waarmee Epictetus zijn Handboekje opent, uitgelegd op de pagina over de dichotomie van controle.
Het laatste deel, je vindt kracht, staat in geen van beide passages. Marcus belooft geen kracht. Hij wijst aan waar de moeite begint.
Hoe je het gebruikt
Als iets van buiten je pijn doet, splits het dan in tweeën. Het ding zelf: de mail, de vertraging, de opmerking. En je oordeel erover: dit is oneerlijk, dit is een ramp, dit betekent dat ik heb gefaald. Het eerste is vaak niet van jou. Het tweede wel, en volgens Marcus kun je het nu herzien. Het onderwerp De binnenwereld heeft oefeningen die op die splitsing zijn gebouwd, en op de pagina met citaten van Marcus Aurelius staat wat hij wel schreef, met de vindplaats.
Andere citaatchecks
Alle citaatchecks op één pagina