De dichotomie van controle

De dichotomie van controle is het idee dat alles wat je tegenkomt in één van twee bakjes valt. In het eerste ligt wat van jou is: je oordelen, je keuzes, waar je je aandacht heen stuurt, hoe je reageert, je karakter. In het tweede ligt al het andere: uitkomsten, het gedrag van anderen, je reputatie, het verleden, je lichaam, het weer, het lot. Vrijwel alle onrust, meenden de Stoïcijnen, komt voort uit het verwarren van die twee.

Waar het vandaan komt

Het onderscheid opent het Handboekje van Epictetus, samengesteld door zijn leerling Arrianus rond het jaar 125. Epictetus werd als slaaf geboren, raakte kreupel en werd uit Rome verbannen, en hij leerde dat wie goed sorteert onder alle omstandigheden vrij is. In het Grieks heten de twee categorieën ta eph'hemin en ta ouk eph'hemin: wat aan ons is en wat niet.

Waarom het moeilijker is dan het klinkt

Achteraf kan iedereen zeggen in welk bakje iets hoorde. Het lastige is het zien in de hitte van het moment, wanneer er al een oordeel is afgegaan voordat jij iets te zeggen had. Die eerste beweging, de blos, de steek, de opwelling, is ook niet van jou; de Stoïcijnen noemden ze eerste bewegingen en rekenden ze niemand aan. De oefening begint bij de tweede beweging: of je instemt met het oordeel of het laat uitdoven.

Veelgemaakte misverstanden

Drie valkuilen. Ten eerste dat de leer om onverschilligheid vraagt: dat doet zij niet, want juist omdat de uitkomst niet van jou is, telt je inzet als enige. Ten tweede dat aanvaarding handelen vervangt: aanvaarding gaat over wat al gebeurd is, handelen over wat komt. Ten derde dat een beoefenaar niets meer voelt: dat doet hij wel, hij laat zich er alleen niet meer door regeren.

Hoe je het oefent

Drie stappen, telkens opnieuw. Onderschep het oordeel voordat je ermee meegaat. Sorteer de situatie in wat van jou is en wat niet, waarbij één gebeurtenis vaak in beide bakjes valt. Handel dan zorgvuldig in jouw deel en laat de rest los. Deze site is volledig rond die beweging gebouwd: stellingen om te beoordelen, gebeurtenissen om te sorteren, en casussen uit de geschiedenis waarin iemand het echt moest doen.