Vrijwel alles wat over het stoïcisme wordt geschreven, is geschreven door mensen die er enthousiast over zijn, en deze site is daarop geen uitzondering. Dat is een zwakte. Een school die de bezwaren tegen haar eigen leer nooit noemt, is geen school maar een verkooppraatje, en dat merken lezers. Daarom hier de vijf bezwaren die het vaakst terugkomen, in hun sterkste vorm, met een eerlijk antwoord op wat er in elk ervan klopt.
Dit is het meest gehoorde verwijt, en het woord stoïcijns doet in het dagelijks taalgebruik het meeste kwaad: we gebruiken het voor iemand die niets voelt en nog minder laat zien. De historische Stoïcijnen leerden vrijwel het omgekeerde. Zij onderscheidden de eerste beweging, de onwillekeurige schok van angst of woede, van jouw instemming ermee. Die schok is niet van jou en is geen fout; Seneca schreef uitdrukkelijk dat ook de wijze bloost, schrikt en huilt. Waar zij op mikten was niet de afwezigheid van gevoel maar de afwezigheid van erdoor geregeerd worden.
Waar het bezwaar raakt: in de praktijk gebruiken heel wat mensen het stoïcisme wel degelijk als vergunning om niets te voelen. Lees de spreuken snel genoeg en je komt uit bij laat je niet verstoren, wat gemakkelijk wordt verward met geef niet toe dat je verstoord bent. Die verkeerde lezing is echt en komt veel voor, en heeft schade aangericht, vooral bij mannen die toch al toestemming hadden om niets te zeggen. Een leer is mede aanspreekbaar op hoe zij doorgaans gebruikt wordt, niet alleen op wat haar beste teksten zeggen.
Als uitkomsten niet aan jou zijn, waarom zou je dan ergens voor vechten? Het bezwaar heeft tanden zodra het over onrecht gaat: iemand vertellen dat een discriminerend systeem buiten zijn macht ligt, klinkt als hem vragen zich erbij neer te leggen.
De geschiedenis spreekt die lezing tamelijk hard tegen. Thrasea liep de senaat uit in plaats van te stemmen voor dankfeesten na een moord, en het kostte hem zijn leven. Helvidius zei een keizer recht in het gezicht dat ieder van hen zijn eigen deel zou doen. Rutilius Rufus weigerde te pleiten. Cato verdedigde zijn leven lang een republiek die hij zag instorten. Dat zijn geen berustenden. Wat de leer wegneemt is niet het handelen maar de eis dat handelen beloond wordt, en dat blijkt precies te zijn wat mensen laat doorgaan wanneer die beloning duidelijk uitblijft.
Waar het bezwaar raakt: de leer kan berusting als wijsheid vermommen, en dat gebeurt geregeld. Aanvaarden wat al gebeurd is, is iets anders dan aanvaarden wat nog gebeurt, maar die twee lopen makkelijk in elkaar over, zeker wanneer dat goed uitkomt.
Dit is intellectueel het sterkste bezwaar, en het komt van moderne lezers binnen de traditie in plaats van van buitenaf. Vrijwel niets in het leven is zuiver wel of zuiver niet aan jou. Of je de baan krijgt ligt niet in jouw macht, maar er evenmin volledig buiten; je beïnvloedt het aanzienlijk. Een tweedeling die dat in het bakje niet van jou legt, lijkt precies de inspanning weg te gooien waar het om draait.
In A Guide to the Good Life (2009) stelde de filosoof William Irvine voor de tweedeling te vervangen door een driedeling: dingen die volledig aan ons zijn, dingen die dat helemaal niet zijn, en dingen waarover we enige maar geen volledige zeggenschap hebben. Voor die derde categorie stelt hij voor het doel te verinnerlijken: je doel is niet de wedstrijd winnen maar zo goed mogelijk spelen.
Of dat een correctie is of een verduidelijking, daarover wordt gediscussieerd. Epictetus zou zeggen dat de driedeling al in de tweedeling zit, omdat je inzet volledig van jou is en de uitkomst volledig niet, en dat wat op gedeeltelijke controle lijkt gewoon twee bakjes zijn die in één situatie samenkomen. Dat is ook wat deze site leert, en daarom gaan zoveel oefeningen hier over gemengde gevallen die je moet splitsen. Maar het bezwaar heeft echt werk verzet: het benoemt precies de plek waar beginners het vaakst de mist in gaan.
Lees de Romeinse Stoïcijnen en je ontmoet senatoren, een keizer en een van de rijkste mannen van het rijk. Het ligt voor de hand te concluderen dat gemoedsrust betaalbaar is als je landgoederen bezit, en dat armen vertellen dat hun armoede een onverschillige zaak is iets is wat alleen rijken comfortabel kunnen doen.
Maar de traditie is vreemder dan dat. Epictetus werd als slaaf geboren, werd door zijn eigenaar kreupel gemaakt en gaf les in ballingschap. Cleanthes putte 's nachts water om zijn studie te betalen. Musonius betoogde dat vrouwen op gelijke voet onderwijs verdienden en dat de dubbele seksuele moraal onverdedigbaar was. Chrysippus kwam uit een provinciestadje in Cilicië. Dat is geen aristocratische stamboom.
Waar het bezwaar raakt: de Stoïcijnen rekenden armoede, ziekte en slavernij inderdaad tot de onverschillige zaken, in de zin van niet moreel slecht, en die indeling kan worden gebruikt om ze te laten voortbestaan. Marcus regeerde over een rijk dat op slavernij dreef en schafte haar niet af. De filosofie geeft een individu een manier om heel te blijven onder omstandigheden die zij op zichzelf niemand verplicht te veranderen.
De stoïsche wijze, iemand die dit volledig heeft bereikt, was naar het eigen zeggen van de Stoïcijnen zeldzaam: Seneca schreef dat zo iemand ongeveer even vaak verschijnt als de feniks, eens in de vijfhonderd jaar. Zij beweerden niet zulke wijzen te zijn. Ze noemden zichzelf prokoptontes, mensen die vorderen, en behandelden het doel als een richting in plaats van een bestemming.
Dat antwoord is eerlijk maar geeft ook iets toe. Als het ideaal per ontwerp onbereikbaar is, dan blijft er een praktijk over en geen prestatie, en die praktijk moet zich rechtvaardigen door wat ze doet voor gewone mensen op gewone dagen. Het beste bewijs daarvoor is niet antiek: het is dat Albert Ellis één zin van Epictetus tot grondslag maakte van de therapie die hij in de jaren vijftig ontwikkelde, en die samen met het werk van Aaron Beck uitgroeide tot de cognitieve gedragstherapie, nu de best onderzochte psychotherapie ter wereld.
Geen van deze bezwaren raakt de kern, en die kern is smal: dat er tussen wat er gebeurt en hoe jij reageert een tussenruimte zit, en dat daar je vrijheid woont. Dat is geen metafysische bewering maar bijna een waarneming, en het is het deel dat tweeduizend jaar overleefde en in de jaren vijftig opnieuw opdook in een praktijkkamer in New York.
Wat de bezwaren wel laten zien, is dat de leer makkelijk verkeerd te gebruiken is. Ze kan kilte vergoelijken, ze kan berusting opsmukken, en haar nette tweedeling kan situaties platslaan die meer nadenken verdienen. Dat is de moeite waard om te weten voordat je begint, en daarom staat deze pagina op een site die verder vooral pleit voor de zaak.
Yours, Not Yours · Een Stoïsche oefenplek · Alle casussen · Vraag of suggestie