Zei Epictetus dat “het er niet om gaat wat je overkomt, maar hoe je erop reageert”?
Niet in die woorden. De zin is een moderne parafrase van het vijfde hoofdstuk van zijn Handboekje. Ze houdt de tegenstelling, maar verplaatst haar van je oordeel naar je reactie, en die kleine verschuiving doet ertoe.
Oordeel: niet zijn woorden. Een moderne parafrase van Handboekje 5.
Wat hij werkelijk zei
Het vijfde hoofdstuk van het Handboekje, de korte handleiding die zijn leerling Arrianus uit zijn lessen samenstelde, begint met deze zin:
- Ταράσσει τοὺς ἀνθρώπους οὐ τὰ πράγματα, ἀλλὰ τὰ περὶ τῶν πραγμάτων δόγματα.Epictetus, Handboekje 5
Letterlijk: wat mensen verontrust, zijn niet de dingen, maar de oordelen over de dingen. Zijn voorbeeld is de dood. De dood is niets verschrikkelijks, anders had Socrates hem ook zo gezien; het verschrikkelijke is het oordeel dat de dood verschrikkelijk is.
Wat de parafrase verschuift
De bekende zin zet wat er gebeurt tegenover hoe je reageert. Epictetus zet wat er gebeurt tegenover wat je oordeelt. Het verschil zit in de volgorde. Een reactie komt erna; een oordeel komt eerst, en de reactie volgt eruit. De Stoïcijnen wisten ook dat de allereerste schok, het terugdeinzen, de opwelling van woede, vóór elk oordeel komt en niet van jou is om tegen te houden. Seneca noemt het de eerste beweging van de geest. Wat van jou is, is de stap daarna: of je ermee instemt dat dit een ramp is.
De parafrase is dus niet fout, maar legt het werk op de verkeerde plek. Je reactie bijsturen is lastig als het oordeel al geveld is. Epictetus vraagt je één stap eerder te kijken.
Hoe het hoofdstuk verdergaat
Hij vervolgt met een zin over schuld die ook veel rondgaat: als we gehinderd of verontrust worden, laten we dan niet anderen de schuld geven, maar onszelf, dat wil zeggen onze oordelen. Wie onontwikkeld is, geeft anderen de schuld; wie net begint, zichzelf; wie gevormd is, geen van beiden.
Hoe je het gebruikt
Als er iets gebeurt, vang dan de zin die je erover zegt: dit is niet te doen, dit overkomt mij altijd. Die zin is het oordeel dat Epictetus bedoelt, en dat is het deel dat van jou is. De pagina Je emoties onder controle houden legt de eerste beweging en de stap daarna uit, en op de pagina met citaten van Epictetus staat wat hij wel zei.
Andere citaatchecks
Alle citaatchecks op één pagina