Zei Zeno dat “de mens de wereld verovert door zichzelf te overwinnen”?
Nee. De zin staat in geen enkele antieke bron over Zeno. De gedachte erachter is echt en oud, maar komt van Plato, en de Stoïcijn die iets in die richting zei, is Seneca.
Oordeel: niet van Zeno. Het idee is van Plato, Wetten 626e. De stoïcijnse versie is Seneca, Brieven 113.30.
Wat we van Zeno hebben
Van Zeno's eigen boeken is niets bewaard. Wat we van zijn uitspraken weten, komt vooral van Diogenes Laërtius, die zijn Levens van de filosofen zo'n vijfhonderd jaar later schreef, en uit losse citaten bij andere schrijvers. Diogenes Laërtius geeft Zeno een lang hoofdstuk vol scherpe opmerkingen: over de schipbreuk die hem bij de filosofie bracht, over te veel praten, over vrienden. Deze zin zit er niet bij. De citatensites die Diogenes Laërtius als bron noemen, geven geen boek en paragraaf, en die zijn ook niet te vinden.
Waar het idee vandaan komt
De gedachte dat de zwaarste overwinning die op jezelf is, is veel ouder dan de Stoa. In Plato's Wetten, uit de vierde eeuw voor Christus, zegt de Kretenzer Kleinias het ronduit:
- Τὸ νικᾶν αὐτὸν αὑτὸν πασῶν νικῶν πρώτη τε καὶ ἀρίστη.Plato, Wetten 626e
Letterlijk: jezelf overwinnen is de eerste en beste van alle overwinningen. Hij voegt eraan toe dat door jezelf overwonnen worden de schandelijkste nederlaag van alle is.
De stoïcijnse versie
Seneca zegt hetzelfde in Romeinse termen, in een van zijn late brieven:
- Imperare sibi maximum imperium est.Seneca, Brieven 113.30
Over jezelf heersen is de grootste heerschappij die er is. Let op wat in beide ontbreekt: de wereld. Plato noch Seneca zegt dat zelfbeheersing je de wereld oplevert. Voor Seneca is heersen over jezelf een groter rijk dan welke veroveraar ook bezit.
Hoe je het gebruikt
De wereld veroveren is niet van jou. De uitkomst van wat je doet evenmin. Wat je doet met je eigen opwelling, je eigen trek en je eigen angst, wel. Het onderwerp De binnenwereld oefent die verdeling, en de casus Zeno en de schipbreuk vertelt wat Zeno werkelijk overkwam.
Andere citaatchecks
Alle citaatchecks op één pagina