Je emoties onder controle houden
De eerste opwelling heb je niet in de hand: de hitte in je gezicht, de steen in je maag. Dat zeiden de Stoïcijnen zelf. Wat je wel kunt beslissen is de stap erna: of je meegaat in wat het gevoel beweert, en wat je doet. Die stap is kort, en je kunt hem trainen.
Sorteer het zelf
Neem een moment op je werk. Het valt uiteen in zes stukken. Sorteer elk stuk voordat je verder leest.
In een vergadering valt een collega je voor de derde keer in de rede, en je voelt de woede opkomen.
Sorteer eerst zelf. Elk stuk gaat in één bakje; daarna zie je de redenering.
- De gedachte: hij doet dit om mij klein te maken.Dit is een oordeel, en het kwam zo snel binnen dat het een feit leek. Misschien doet hij het bij iedereen. Misschien is hij zenuwachtig. Je mag het nalopen voordat je tekent.
- Of je binnen twee seconden reageert.De grootste remedie tegen woede is uitstel, schreef Seneca. Twee seconden is uitstel. Een slok water ook.
- Wat je na afloop tegen hem zegt, en hoe.Rustig, precies, onder vier ogen: de volgende keer wil ik graag mijn punt afmaken. Die zin is helemaal van jou, en hij werkt beter zonder de hitte.
- Dat hij je in de rede valt.Het is zijn gedrag. Je kunt het met hem bespreken. Je kunt niet maken dat het niet gebeurd is.
- De hitte die in je omhoogschiet.Dit is de eerste beweging. Ze is er voordat jij iets besloten hebt, en Seneca zegt met zoveel woorden dat ze niet in onze macht ligt.
- Wat de anderen aan tafel ervan vinden.Zij hebben hun eigen beeld van hem en van jou, en dat ontstaat in hun hoofd.
Kun je je emoties eigenlijk wel beheersen?
Het begin ervan niet. Seneca is er duidelijk over: de eerste beweging van de geest ligt niet in onze macht (Over de woede 2.4). Hij vergelijkt het met knipperen als er iets op je gezicht af vliegt.
Er is een oud verhaal dat dit laat zien. De Romeinse schrijver Aulus Gellius zat tijdens een storm op een schip, samen met een stoïcijnse filosoof, en zag de man even bleek worden als alle anderen. Na afloop vroeg hij ernaar. De filosoof haalde een boek van Epictetus uit zijn tas en wees de passage aan: indrukken treffen de geest voordat die iets kan beslissen, en ook een wijs mens wordt een ogenblik bewogen. Het verschil is dat hij er niet in meegaat dat er iets verschrikkelijks gebeurt (Attische nachten 19.1).
Heb je het jezelf dus kwalijk genomen dat je überhaupt woede, angst of jaloezie voelt, dan zouden de Stoïcijnen zeggen dat je jezelf het weer verwijt.
Wat is dan wel van jou?
Tussen de flits en wat je daarna doet zit een oordeel. Hij deed dat expres. Dit trek ik niet. Dit moet ik nu hebben. Het komt zo snel dat het voelt als iets wat je zag, maar het is een bewering, en beweringen kun je toetsen. Epictetus bouwde er zijn hele onderwijs op:
- Niet de dingen verontrusten ons, maar onze oordelen over de dingen.Epictetus, Handboekje 5
Verandert de bewering, dan volgt het gevoel. Niet meteen, maar wel betrouwbaar. Die ene gedachte werd later het vertrekpunt van de cognitieve gedragstherapie, waarvan de grondleggers Epictetus als bron noemden. Dat verhaal staat in de casus Ellis en de zin die therapie werd.
Wat zeiden de Stoïcijnen over woede?
Seneca schreef drie boeken over woede, en zijn belangrijkste middel past in één regel:
- De grootste remedie tegen woede is uitstel.Seneca, Over de woede 2.29
Epictetus leerde zijn leerlingen de indruk rechtstreeks toe te spreken, voordat ze erin meegingen:
- Indruk, wacht even op mij: laat me eerst zien wat je bent en waar je vandaan komt.Epictetus, Colleges 2.18.24
En Marcus Aurelius hield een lijst bij voor de momenten dat hij kwaad was op iemand. Eén punt daarop: onze woede en ons verdriet om zulke dingen doen ons meer kwaad dan de dingen zelf (Overpeinzingen 11.18). Een keizer had mensen kunnen laten straffen. Hij schreef geheugensteuntjes voor zichzelf.
Vier dingen om te doen
- Benoem de flits, zonder vonnis. Er is woede klopt beter dan ik ben kwaad op hem omdat. Door het als gebeurtenis te benoemen win je de halve seconde die je nodig hebt.
- Stel uit. Geen uur. Eén ademhaling, één slok water, één zin die je inhoudt. Het middel van Seneca kost niets en is bijna altijd voorhanden.
- Zoek het oordeel en bevraag het. Wat heb ik zojuist geconcludeerd? Dat ze het meende, dat het een ramp is, dat ik hier niet tegen kan. Staat dat vast, of heb ik het erbij geleverd?
- Tel je dagen. Epictetus geeft de methode zelf: voed de gewoonte niet, en houd bij op welke dagen je niet kwaad werd. Eerst om de dag, dan om de drie dagen. Wie de dertig dagen haalt, zegt hij, mag een dankoffer brengen (Colleges 2.18). Een gewoonte die je telt is een gewoonte die je ziet.
De eerlijke tegenwerping
Is dit niet gewoon wegdrukken? Wegdrukken is iets voelen en doen alsof het er niet is. De stoïcijnse methode werkt één stap eerder: ze onderzoekt het oordeel, zodat het gevoel bij de bron verandert. En houdt het oordeel stand, omdat je werkelijk onrecht is gedaan of een verlies werkelijk een verlies is, dan blijft het gevoel, en daar is niets mis mee.
De Stoïcijnen wilden geen leven zonder gevoel. Epictetus zegt dat een mens niet gevoelloos moet zijn als een standbeeld (Colleges 3.2). Seneca zegt dat de wijze zijn moeilijkheden voelt en ze te boven komt (brief 9). Ze hadden zelfs een lijst van goede gevoelens, met vreugde bovenaan. De tegenwerping komt uitgebreider aan bod op de pagina Kritiek op het stoïcisme.
Oefen het op echte situaties
De pauze tussen flits en antwoord wordt langer door oefening. Deze situaties zijn stuk voor stuk uitgewerkt, en je kunt ze eerst zelf sorteren.
Het onderwerp De binnenwereld heeft alle oefeningen rond dit thema, en de begrippenlijst legt de woorden uit die de Stoïcijnen ervoor gebruikten, zoals eerste beweging en instemming.
Vragen die mensen stellen
Hoe houd ik mijn emoties onder controle?
Niet door ze weg te drukken. De Stoïcijnen maakten onderscheid tussen de eerste opwelling van een gevoel, die onwillekeurig is, en het oordeel dat erop volgt, dat van jou is. De flits van woede of angst kun je niet voorkomen. Je kunt wel uitstellen, het oordeel erachter toetsen (is mij echt onrecht gedaan, is dit echt een ramp?) en kiezen wat je doet. Het gevoel volgt meestal het oordeel.
Onderdrukten de Stoïcijnen hun emoties?
Nee. Dat is de alledaagse betekenis van het woord stoïcijns, niet wat de filosofen leerden. Zij vonden de eerste opwelling van een gevoel onwillekeurig en onschuldig, en werkten aan het oordeel dat erop volgt. Epictetus zegt dat een mens niet gevoelloos moet zijn als een standbeeld, en Seneca dat de wijze zijn moeilijkheden voelt en ze te boven komt.
Hoe beheers ik mijn woede op het moment zelf?
Stel eerst uit: Seneca noemt uitstel de grootste remedie tegen woede, en één ademhaling telt al. Zoek daarna het oordeel onder de woede, meestal dat iemand je expres onrecht deed, en vraag je af of je dat weet. Beslis pas daarna wat je zegt. De volgorde is belangrijker dan de kalmte.
Waarom raak ik zo snel geëmotioneerd?
De eerste reactie is geen keuze en verschilt van mens tot mens, dus het heeft weinig zin jezelf die te verwijten. Wat door oefening wel verandert is hoe snel je meegaat in wat het gevoel beweert. Epictetus vergeleek het met een gewoonte: elke keer dat je haar niet voedt, wordt ze iets zwakker.
Wat is de eerste beweging in het stoïcisme?
Het is het onwillekeurige begin van een emotie: de schok, de blos, het verkrampen, nog vóór enig oordeel. Seneca beschrijft haar in Over de woede 2.4 en zegt dat ze niet in onze macht ligt. Een emotie in de volle zin ontstaat pas wanneer de geest instemt met de indruk, bijvoorbeeld dat er onrecht is gedaan dat om een reactie vraagt.