Marcus Atilius Regulus was consul geweest en werd in 255 voor Christus bij Tunis verslagen en gevangengenomen, tijdens de Eerste Punische Oorlog.
Jaren later stuurden de Carthagers hem naar Rome om over een uitwisseling van gevangenen te onderhandelen. Zij lieten hem gaan op één voorwaarde: lukte het niet, dan zou hij terugkeren. Hij gaf zijn woord.
In de senaat kreeg hij het woord, en hij deed iets wat niemand had verwacht. Hij ried zijn eigen stad af om op de ruil in te gaan. De uitwisseling was in het voordeel van de vijand, zei hij: Carthago zou jonge, bruikbare soldaten terugkrijgen, en Rome oude mannen zoals hij.
De senaat volgde zijn advies. Zijn vrienden drongen aan om te blijven; niemand zou hem iets verwijten, en niemand kon hem dwingen.
Hij vertrok naar Carthago.
Het verhaal is vooral overgeleverd door Cicero, die het gebruikt als schoolvoorbeeld van fides: het houden van je woord ook wanneer het je schaadt.
De gruwelijke details over zijn behandeling in Carthago komen uit late en literaire bronnen. Polybius, die het dichtst bij de gebeurtenissen staat, vermeldt ze niet, en moderne historici houden ze voor aandikking van latere schrijvers die een martelaar nodig hadden.
Wat overblijft is de kern die al bij Cicero staat, en die heeft de aandikking niet nodig. Hij ging terug omdat hij het had beloofd, aan een vijand, in een oorlog, terwijl niemand hem kon dwingen en iedereen het zou hebben begrepen als hij bleef.
Iedereen begrijpt het als je blijft. Er is geen rechtbank die je zal veroordelen. Alleen jij weet wat je hebt gezegd.
De verleidelijke sortering is dat hij zijn leven opofferde voor Rome. Dat is niet wat er gebeurde, en het is niet eens het scherpste.
De oorlog, de uitkomst van de stemming en wat Carthago met hem zou doen: allemaal buiten hem. Ook zijn advies aan de senaat is uiteindelijk niet van hem, want de senaat besliste. Wat wel volledig bij hem lag was of hij op de boot zou stappen.
En let op de volgorde die dit geval zo scherp maakt. Hij adviseerde eerst tegen zijn eigen belang in, en zorgde er daarmee zelf voor dat er geen ruil kwam die hem gered zou hebben. Daarna hield hij zich aan een belofte die door zijn eigen advies dodelijk was geworden.
Dat is een belofte in haar zuiverste vorm: eentje die niemand kan afdwingen en die niets oplevert. Wat een afspraak waard is, blijkt pas wanneer nakomen alleen nog kost.
De casus is eeuwenlang gebruikt om jonge Romeinen op te voeden, en dat gebruik is niet onschuldig. Een staat die burgers leert dat woordtrouw belangrijker is dan hun leven, heeft daar zelf het meeste belang bij.
En er is een grens die het verhaal niet trekt. Niet elke belofte hoort gehouden te worden; een toezegging aan iemand die je heeft gedwongen, of eentje die anderen schaadt, is iets anders dan een gegeven woord onder gelijken. Regulus maakte dat onderscheid niet, en zijn bewonderaars ook niet.
Welke afspraak houd jij alleen omdat je hem gemaakt hebt, ook als niemand het zou merken? En welke niet?
Yours, Not Yours · Een stoïcijnse oefenplek · Alle casussen · Vraag of suggestie