Gyaros is een kaal eiland in de Cycladen van nog geen twintig vierkante kilometer, zonder noemenswaardig zoet water. Tacitus noemt het als voorbeeld van een verbanningsoord dat als bijzonder wreed gold; er woonde vrijwel niemand en er groeide vrijwel niets.
Musonius Rufus werd er in het jaar 65 heen gestuurd door Nero, na de samenzwering van Piso. Hij had er zelf geen deel aan gehad. Hij gold simpelweg als te invloedrijk: een filosoof met Romeinse senatoren onder zijn toehoorders is een risico voor iemand die geen vragen wil.
Op het eiland deed hij wat hij in Rome deed. Hij gaf les. Mensen kwamen over zee naar hem toe, en volgens Philostratus vond hij een waterbron, waardoor het eiland beter bewoonbaar werd. Hij klaagde niet over de plek, maar hij deed ook niet alsof het geen kale rots was.
Na Nero's dood mocht hij terugkeren. Toen keizer Vespasianus later alle filosofen uit Rome verbande, was Musonius de enige die uitgezonderd werd; kort daarna werd ook hij alsnog weggestuurd.
Hij onderwees in het Grieks maar leefde in Rome, en werd de Romeinse Socrates genoemd. Zijn bekendste leerling was Epictetus, die zijn lesmethode overnam: geen mooie redevoeringen, maar de leerling zo lang bevragen tot die zijn eigen tegenspraak hoorde.
Van zijn verhandelingen zijn er eenentwintig bewaard, opgeschreven door een leerling. Twee ervan betogen dat vrouwen op gelijke voet filosofie moeten studeren en dat dochters dezelfde opvoeding verdienen als zonen. In een derde verwerpt hij de dubbele seksuele moraal die in Rome vanzelfsprekend was.
Je wordt weggestuurd naar de kaalste plek van het rijk, om iets wat je niet hebt gedaan, zonder einddatum.
De verleidelijke sortering is dat het hem niet uitmaakte waar hij was. Dat beweert hij nergens; Gyaros was armoedig en dat wist iedereen.
Wat hij deed is preciezer. Het besluit van Nero, het eiland en de duur van zijn verblijf lagen buiten hem, en er was geen versie waarin dat anders werd. Wat wel bij hem lag was zijn vak, en dat vak had geen gebouw nodig. Een leraar heeft leerlingen nodig, en die kwamen.
De waterbron is het aardigste detail, want het is geen filosofie maar praktijk. Hij aanvaardde het eiland zoals het was en verbeterde daarbinnen wat verbeterd kon worden. Dat is de volgorde die de Stoa aanhoudt: eerst zuiver zien wat vaststaat, en dan zorgvuldig handelen in de ruimte die overblijft.
Epictetus heeft deze houding rechtstreeks van hem. Wie zijn leraar op een kaal eiland gewoon zag doorgaan, hoefde over ballingschap geen theorie meer te horen.
Musonius had wat de meeste ballingen misten: bekendheid, een netwerk dat hem opzocht, en een vak dat overal uit te oefenen viel. De duizenden anderen die naar zulke eilanden werden gestuurd hadden dat niet, en over hen is niets bewaard omdat er niets te vertellen viel.
En er is een grens aan de leer die dit verhaal zichtbaar maakt. Musonius kon zijn verbanning dragen; hij kon haar niet ongedaan maken, en hij kon ook niet voorkomen dat zij opnieuw gebeurde. Berusten in wat je niet kunt veranderen is verstandig, maar het verandert nog steeds niets aan een keizer die mensen verbant.
Welk deel van jouw werk is aan jou gebonden, en welk deel aan je omstandigheden: je functie, je kantoor, je titel? Wat neem je mee als dat wegvalt?
Yours, Not Yours · Een stoïcijnse oefenplek · Alle casussen · Vraag of suggestie