Lugdunum, het huidige Lyon, was de belangrijkste stad van Romeins Gallië: knooppunt van wegen, zetel van de gouverneur en van de keizerlijke munt. Kort na de grote brand van Rome brandde zij in één nacht vrijwel volledig af.
Seneca kreeg het bericht via zijn vriend Liberalis, die uit die stad kwam en er ondersteboven van was. Wat Seneca terugschreef is een van de weinige antieke teksten waarin een ramp niet wordt uitgelegd als straf van de goden of als voorteken.
Hij schrijft dat er tussen de brand en het bericht ervan maar één nacht zat, en dat de stad in die ene nacht ophield te bestaan terwijl niemand er iets van wist. En hij trekt daaruit niet de conclusie dat het leven zinloos is, maar dat je op alles voorbereid moet zijn wat kan gebeuren, en dat het vrijwel nooit uitpakt zoals je vreesde of zoals je hoopte.
Tacitus vermeldt een detail dat het verhaal compleet maakt. Toen Rome het jaar daarvoor grotendeels was afgebrand, had Lyon vier miljoen sestertiën gestuurd om te helpen. Nero stuurde precies datzelfde bedrag terug toen Lyon zelf in de as lag.
De stad werd herbouwd en bleef eeuwenlang de belangrijkste van de regio.
Seneca's brief is opgenomen als nummer eenennegentig in de verzameling aan Lucilius. Hij schreef hem in het jaar voor zijn dood, in de periode dat hij zich van het hof had teruggetrokken en in drie jaar tijd het werk maakte waaraan hij zijn plaats in de geschiedenis dankt.
Een stad die er 's avonds nog was, is er 's ochtends niet meer. Niemand had iets misdaan en niemand had het kunnen zien aankomen.
De verleidelijke sortering is dat je zulke dingen maar moet aanvaarden. Seneca schrijft iets nauwkeurigers: dat je ze moet vóórzien.
De brand, het vuur en de wind lagen buiten iedereen. Daar valt niets te sorteren; het is volledig het andere bakje. Wat wel bij hem lag was de vraag wanneer hij eraan zou denken: pas achteraf, of ook daarvoor.
Dat is de oefening die de Stoïcijnen premeditatio malorum noemden, het vooruitdenken van rampen. Niet om alvast te lijden, maar om het lot zijn verrassingseffect af te nemen. Wie nooit heeft overwogen dat een stad kan afbranden, wordt tweemaal geraakt: door de brand en door de ontdekking dat zoiets kan.
Seneca's toevoeging is de eerlijkste. Hij belooft niet dat het dan niet meer pijn doet. Hij zegt dat de klap kleiner is wanneer hij niet ook nog eens ongelooflijk is.
De oefening heeft een keerzijde die Seneca zelf niet noemt. Wie zich voortdurend voorstelt wat er mis kan gaan, kan daar ook in blijven hangen; het verschil tussen voorbereiding en piekeren is in de praktijk dunner dan in de theorie.
En er is een grens aan wat vooruitdenken oplevert. Een stad die afbrandt terwijl jij eraan gedacht had, is nog steeds afgebrand. De oefening verandert niets aan de wereld en alleen iets aan de tweede klap, die van de verbijstering. Dat is minder dan het klinkt, en het is precies wat Seneca belooft: niet meer, maar ook niet minder.
Wat is in jouw leven de stad waarvan je stilzwijgend aanneemt dat ze er morgen nog staat? En wanneer heb je er voor het laatst rustig bij stilgestaan dat dat een aanname is?
Yours, Not Yours · Een stoïcijnse oefenplek · Alle casussen · Vraag of suggestie