Op 9 september 1965 werd James Stockdale boven Noord-Vietnam neergeschoten. Hij was eskaderleider en marinevlieger, en hij had in de jaren daarvoor filosofie gestudeerd aan Stanford, waar een hoogleraar hem het Handboekje van Epictetus had gegeven.
Terwijl hij aan zijn parachute hing en wist dat hij binnen enkele minuten gevangen zou worden genomen, dacht hij naar eigen zeggen: ik verlaat de wereld van de techniek en betreed de wereld van Epictetus.
Hij zat tot 1973 vast, grotendeels in de gevangenis die de Amerikanen het Hanoi Hilton noemden. Vier jaar in eenzame opsluiting, twee jaar in boeien. Als hoogste officier onder de gevangenen was hij verantwoordelijk voor mannen die hij zelden zag en nooit vrij kon spreken.
Hij ontwierp een gedragscode voor zijn medegevangenen die vastlegde hoever iemand onder marteling mocht gaan voordat hij mocht toegeven. Dat was geen verzachting maar een noodzaak: zonder zo'n grens brak iedereen uiteindelijk, en ging daarna kapot aan schuldgevoel. Door de grens vooraf te trekken, nam hij hun de schuld af over wat ze niet hadden kunnen tegenhouden.
Na zijn vrijlating in 1973 gaf hij les aan universiteiten en schreef hij over Epictetus. Zijn bekendste inzicht ontstond in een gesprek over wie het níet redden. Dat waren, zei hij, de optimisten: de mannen die telkens dachten met Kerst thuis te zijn, en die aan de opeenstapeling van teleurstellingen bezweken.
Acht jaar, geen einddatum, geen invloed op wat er met je gebeurt, en verantwoordelijkheid voor mannen die je niet kunt bereiken.
De verleidelijke sortering is dat hij standhield door te geloven dat het goed zou aflopen. Hij zei uitdrukkelijk het tegenovergestelde, en dat is de kern van de zaak.
De datum van je vrijlating, de behandeling, de duur: allemaal buiten je. Wie daar hoop op vestigt, geeft zijn stemming in handen van een bewaker met een kalender. Wat wel binnen bereik lag was iets kleiners: hoe je vandaag reageerde, wat je je medegevangenen aanreikte, welke grens je voor jezelf trok.
Zijn formulering is preciezer dan de meeste stoïcijnse spreuken. Je moet het vertrouwen dat je er uiteindelijk uitkomt nooit verwarren met de nuchterheid over de feiten van vandaag. Het eerste zonder het tweede is optimisme, en dat breekt. Het tweede zonder het eerste is wanhoop. Beide tegelijk is wat standhoudt.
Zijn gedragscode is de sociale toepassing daarvan. Hij haalde de schuld weg bij mensen die iets hadden gedaan wat ze niet hadden kunnen voorkomen, en dat is de sortering toepassen op andermans bakjes in plaats van op je eigen.
Stockdale had voorbereiding die vrijwel niemand heeft: een militaire opleiding, een positie van gezag, en toevallig een boek dat hij jaren eerder had gelezen. Dat maakt zijn verhaal moeilijk overdraagbaar. En de leer redde niet iedereen; mannen die dezelfde code volgden kwamen er slechter uit, en sommigen niet terug.
Waar het verhaal voor bedoeld is, is dan ook niet om te bewijzen dat filosofie je erdoorheen sleept. Het laat alleen zien dat een onderscheid dat op papier haarkloverij lijkt, in de zwaarste omstandigheden praktisch verschil maakte.
Stockdale combineerde nuchterheid over de feiten met vertrouwen in het einde. Waar in jouw leven verwar je hoop met een deadline, en wat zou er veranderen als je die twee uit elkaar haalt?
Yours, Not Yours · Een stoïcijnse oefenplek · Alle casussen · Vraag of suggestie