Boethius was de hoogste ambtenaar van het hof in Ravenna, in een Italië dat werd geregeerd door de Ostrogotische koning Theoderik. Hij kwam uit een van de oudste senatorenfamilies van Rome, was vertaler van Aristoteles, en zag zijn twee zonen in hetzelfde jaar tot consul benoemd. Weinig levens verliepen zo gunstig.
Het tij keerde toen hij een senator verdedigde tegen een aanklacht van verraad. Kort daarna was hij zelf de beschuldigde: samenspanning met het Oost-Romeinse hof in Constantinopel. Hij werd zonder verhoor gevangengezet in Pavia, honderden kilometers van huis, in afwachting van zijn terechtstelling.
Daar schreef hij een gesprek op tussen zichzelf en de Filosofie, die aan hem verschijnt als een vrouw en hem berispt omdat hij zit te klagen. Haar kernbeeld is een rad. Fortuna draait het, en wie erop klimt weet dat het draait.
Hij werd rond het jaar 524 terechtgesteld. Het boek dat hij in zijn cel schreef, De vertroosting van de filosofie, is opgesteld in afwisselend proza en gedichten, een vorm die menippeïsche satire heet. Het werd een van de meest gelezen teksten van Europa; ruim duizend jaar lang stond het in vrijwel elke bibliotheek van betekenis.
De lijst van mensen die het vertaalden is opmerkelijk: koning Alfred de Grote in het Oudengels, Chaucer in het Middelengels, en koningin Elizabeth I met de hand. Dante plaatste hem in de hemel.
Het boek noemt Christus nergens, terwijl Boethius christen was en theologische verhandelingen op zijn naam staan. In zijn laatste weken putte hij niet uit zijn geloof maar uit de heidense filosofie, en niemand weet precies waarom.
Alles wat je had is je afgenomen door een besluit waar je niet bij was. Je hebt nog een paar maanden en niets te doen.
De verleidelijke sortering is dat Fortuna oneerlijk was. De Filosofie geeft in het boek het antwoord dat de hele zaak omdraait: zij was juist volstrekt eerlijk, want zij heeft nooit iets anders beloofd dan draaien. Wie op het rad stapt om te stijgen, heeft daarmee ingestemd om ook te dalen.
De splitsing is daarmee scherper dan zij lijkt. Zijn ambt, zijn vermogen, zijn reputatie en de gunst van de koning waren nooit bezit maar bruikleen; hij had ze in ontvangst genomen op voorwaarden die hij niet had gelezen. Ze terugnemen is geen onrecht maar de afspraak.
Wat wel van hem was, bleef in de cel over: zijn oordeel, en wat hij met zijn laatste maanden deed. Hij koos ervoor te schrijven.
De scherpte van het beeld zit in de onvermijdelijkheid. Van het rad af kom je alleen door er nooit op te klimmen, en dat betekent afzien van alles wat het te bieden heeft.
Het rad is een mooi beeld dat gemakkelijk te veel verklaart. Niet elk verlies is een omkering van fortuin: er zijn onrechtvaardige processen, corrupte hoven en mensen die liegen, en Boethius was daar zelf het slachtoffer van. Alles toeschrijven aan een draaiend rad is ook een manier om schuld weg te laten waar zij thuishoort.
Het boek doet dat trouwens zelf niet helemaal. Boethius houdt vol dat hij onschuldig is en dat zijn aanklagers logen. De troost gaat niet over de vraag wie gelijk had, maar over wat hij nog kon doen terwijl hij ongelijk kreeg.
Als je wist dat je nog een half jaar had, wat zou je dan afmaken? En wat weerhoudt je ervan daar volgende week aan te beginnen?
Yours, Not Yours · Een stoïcijnse oefenplek · Alle casussen · Vraag of suggestie