Socrates voor zijn rechters

Hij was over de zeventig en stond terecht voor een jury van vijfhonderd Atheners, geloot uit de burgerij. De aanklacht luidde goddeloosheid en het bederven van de jeugd. Iedereen wist dat er iets anders speelde: sommigen uit zijn kring hadden onder de Dertig Tirannen aan de verkeerde kant gestaan, en de stad zocht een rekening om te vereffenen.

Zijn vrienden hadden hem uitgelegd hoe zo'n proces werkt. Je toont berouw. Je laat je vrouw en kinderen huilend opdraven. Je stelt een boete voor die de rechters redelijk vinden. Het was een beproefd recept en het werkte meestal.

Hij deed niets daarvan. Hij ondervroeg zijn aanklager tot die zichzelf tegensprak. Hij zei dat hij zou doorgaan met precies datgene waarvoor hij terechtstond. En toen hem gevraagd werd zelf een straf voor te stellen, opperde hij dat de stad hem eigenlijk gratis maaltijden verschuldigd was, zoals aan olympische kampioenen.

Wat er daarna gebeurde

De veroordeling was krap geweest, ruwweg tweehonderdtachtig tegen tweehonderdeenentwintig. Bij de strafmaat stemde een grotere meerderheid voor de doodstraf dan er eerder voor schuld had gestemd: zijn voorstel had rechters gekost die hem hadden willen sparen.

Door een religieus festival zat hij daarna nog een maand in de gevangenis. Zijn vrienden regelden een ontsnapping en kochten de bewakers om; alles stond klaar. Hij weigerde te gaan, met het argument dat hij zijn leven lang van de wetten van de stad had geprofiteerd en er niet onderuit kon glippen zodra ze hem slecht uitkwamen.

Hij schreef zelf nooit iets. Alles wat we hebben komt via Plato en Xenophon. Voor de Stoïcijnen werd hij de maatstaf: Epictetus haalt hem vaker aan dan wie ook.

Het kruispunt

Je kunt je vrijheid kopen door één keer te worden wat ze van je vragen. Of je kunt blijven wie je bent en de uitkomst laten voor wat hij is.

De sortering

De verleidelijke sortering is dat hij de dood niet erg vond. Dat beweert hij nergens. Wat hij zegt is dat hij niet weet of de dood erg is, en dat doen alsof je iets weet wat je niet weet juist de fout is die hij zijn leven lang bestreed.

De splitsing die hij maakt is scherper. Het vonnis lag bij vijfhonderd vreemden, en zijn leven daarmee ook. Daar viel niets aan te sturen behalve door te worden wat hij niet was. Wat wel bij hem lag: of hij een man zou worden die smeekt, en of zijn laatste handeling zou kloppen met alles wat hij daarvoor had beweerd.

Zijn beroemde zin gaat precies daarover. Zij konden hem doden, maar zij konden hem geen kwaad doen. Dat is geen bravoure maar een sortering: doden raakt het lichaam, en dat is niet van hem; kwaad doen raakt het karakter, en daar kan alleen hijzelf bij.

De weigering om te ontsnappen is dezelfde beweging, en misschien de zwaarste. Vluchten had zijn leven gered en zijn hele betoog ongedaan gemaakt.

De tegenwerping

Het is verdedigbaar dat hij te ver ging. Hij liet een vrouw en kinderen achter, en zijn voorstel om op staatskosten te eten was niet dapper maar hoogmoedig; het kostte hem stemmen die hij nog had kunnen krijgen. Wie zegt dat hij zijn gezin opofferde aan zijn eigen consequentheid, heeft een punt.

En er is een ongemakkelijker vraag. Standvastigheid tot de dood is bewonderenswaardig in een verhaal en onbruikbaar als richtlijn: bijna niemand komt ooit in die positie, en wie er wel in komt heeft er meestal geen keuze bij. Wat overblijft is de kleinere versie van dezelfde vraag, en die is dagelijks: waar houd jij op met meebewegen.

De vraag aan jou

Verwant