Het te vondeling leggen van pasgeborenen was in de Romeinse wereld legaal en kwam veel voor. Een kind dat niet werd erkend of niet onderhouden kon worden, werd op een openbare plek achtergelaten; wat er daarna gebeurde, hing af van wie er langskwam.
Epictetus woonde op dat moment in Nicopolis en was inmiddels oud. Hij bezat een matras, een mat en een aardewerken lamp. Hij was nooit getrouwd en had zijn hele leer gebouwd rond het onderscheid tussen wat je bezit en wat je in bruikleen hebt.
Een kennis van hem stond op het punt zijn kind achter te laten. Epictetus nam het in huis. Om het op te kunnen voeden nam hij een vrouw in huis, iets wat hij zijn leven lang niet had gedaan.
Het is het enige dat we van zijn latere jaren weten.
Het detail komt van Simplicius, die in de zesde eeuw een uitgebreid commentaar op het Handboekje schreef, ruim vierhonderd jaar na de gebeurtenis. Het staat er terloops, als achtergrond, niet als les.
Wat er van het kind is geworden, weten we niet. Er zijn geen namen, geen data en geen verdere vermeldingen.
Wat het detail wel doet, is het beeld corrigeren dat uit zijn colleges kan ontstaan. Wie alleen de spreuken leest, houdt een leraar over die aanraadt niets vast te houden. Wie dit erbij weet, houdt een oude man over die op het laatst nog iets op zich nam waarvan hij zich niet meer kon losmaken.
Een leven lang heb je geoefend in loslaten. Dan ligt er iets voor je dat alleen gered wordt als iemand het vasthoudt.
De verleidelijke sortering is dat hij hier zijn eigen leer overtrad. Dat is de meest gemaakte fout over het stoïcisme, en deze casus is precies de plek om hem recht te zetten.
De leer verbiedt niet om lief te hebben. Zij verbiedt om te eisen dat het blijft. Het derde hoofdstuk van het Handboekje zegt dat letterlijk: het kind dat je liefhebt is sterfelijk, en wie dat weet raakt niet ontwricht wanneer het sterft. Er staat nergens dat je geen kind moet aannemen.
De splitsing is dus deze. Of het kind zou blijven leven, of het gezond zou zijn, of het hem dankbaar zou zijn: allemaal buiten hem. Of hij het zou opnemen: volledig van hem, en het was het soort handeling waarvoor zijn hele leer bedoeld was.
En er zit een omkering in die het lezen waard is. Iemand die niets vasthoudt, kan gemakkelijk iets op zich nemen. Hij had geen bezit te verdedigen, geen positie te beschermen, geen plannen die in de war raakten. Onthechting maakte hem niet onverschillig maar beschikbaar.
Eén zin bij een laat commentaar is dun bewijs. Simplicius schreef vierhonderd jaar later en had er belang bij zijn leraar menselijk te laten lijken, want ook toen al werd het stoïcisme van kilte beticht.
En zelfs als het klopt, lost het de spanning niet op die in de leer zelf zit. Het derde hoofdstuk van het Handboekje blijft ongemakkelijk lezen, en Epictetus verzacht het nergens. Dat hij anders handelde dan zijn scherpste formulering suggereert, kan betekenen dat de formulering te scherp was, of dat hij het zelf niet volhield. Beide zijn mogelijk en wij zullen het nooit weten.
Welke verantwoordelijkheid ligt er op jouw pad die formeel niet van jou is? En gebruik je loslaten wel eens als deftig woord voor wegkijken?
Yours, Not Yours · Een stoïcijnse oefenplek · Alle casussen · Vraag of suggestie