Het derde hoofdstuk van het Handboekje is kort en het staat er meteen, vlak achter de openingsregels over wat wel en niet in onze macht ligt.
Epictetus geeft een oefening. Zeg bij alles wat je aantrekkelijk, nuttig of dierbaar vindt hardop wat voor soort ding het is. Begin met de kleinste dingen. Heb je een kruik lief, zeg dan: ik heb een aardewerken kruik lief. Breekt hij, dan raakt het je niet.
En dan de zin die de eeuwen door lezers heeft doen stokken. Kus je je kind of je vrouw, zeg dan: ik kus een mens. Sterven zij, dan word je niet ontwricht.
De kruik komt eerst, en dat is geen toeval. Hij oefent de beweging op iets kleins voordat hij haar op iets groots toepast.
Latere lezers hebben er aanstoot aan genomen, en dat begon al vroeg. Commentatoren vanaf Simplicius hebben moeten uitleggen dat er geen kilte wordt gevraagd maar nauwkeurigheid, en die uitleg is sindsdien altijd nodig gebleven.
Wat het beeld corrigeert, staat elders in dit boek. Dezelfde Epictetus nam op hoge leeftijd een kind in huis dat anders te vondeling zou zijn gelegd, en nam een vrouw in huis om het op te voeden. Hij trouwde nooit en bezat vrijwel niets, en juist hij bond zich aan het einde aan het meest bindende dat er is.
De kruik is dus niet zijn conclusie maar zijn oefenmateriaal. Wat hij ermee oefende, paste hij toe op iets wat hij wel degelijk liefhad.
Je houdt van iets wat kapot kan. Je kunt dat weten of het wegduwen, en beide kosten je iets.
De verleidelijke sortering is dat hij vraagt minder lief te hebben. Er staat iets anders, en het verschil is het hele hoofdstuk.
Hij vraagt om een juiste beschrijving. Een kruik is aardewerk, en aardewerk breekt; dat is geen sombere gedachte maar een feit over kruiken. Een mens is sterfelijk, en dat is geen sombere gedachte maar een feit over mensen. Wie dat vooraf zegt, sorteert het in het bakje waarin het thuishoort.
Wat er dan gebeurt is subtiel. De liefde blijft in jouw bakje, want liefhebben is iets wat jij doet. Wat naar het andere bakje verhuist is de eis dat het blijft, en dat is precies het deel dat je toch al niet had.
De formulering is hard omdat zij precies is. Ik kus een mens, niet: ik kus iets wat mij nooit ontnomen kan worden. Het tweede is onwaar, en onware dingen tegen jezelf zeggen is geen bescherming maar uitstel.
Het blijft ongemakkelijk lezen, en het is eerlijk om dat niet weg te poetsen. Voor iemand met een ziek kind is dit hoofdstuk geen troost maar een klap, en Epictetus verzacht het nergens.
Er is bovendien een praktisch bezwaar. Voortdurend tegen jezelf zeggen dat je kind sterfelijk is, kan een vorm van afstand worden die het samenzijn aantast; de oefening kan bederven wat zij wil beschermen. De Stoïcijnen zouden zeggen dat je haar dan verkeerd doet. Maar een oefening die vaak verkeerd gedaan wordt, is daarmee ook een oefening met een ontwerpprobleem.
Welke kruik in jouw leven behandel je alsof hij onbreekbaar is? En wordt je liefde ervoor groter of kleiner als je erkent dat hij dat niet is?
Yours, Not Yours · Een stoïcijnse oefenplek · Alle casussen · Vraag of suggestie