Epictetus werd rond het jaar 50 geboren in Hierapolis in Frygië, het huidige Turkije, en was eigendom van Epafroditus, een vrijgelaten slaaf die het tot secretaris van keizer Nero had gebracht. Zijn naam is geen naam maar een aanduiding: epiktetos betekent verworvene, aangeschaft. Ergens in die jaren raakte hij kreupel; de ene overlevering wijst naar mishandeling, de andere naar ziekte.
Na zijn vrijlating onderwees hij in Rome, tot keizer Domitianus rond het jaar 93 alle filosofen uit Italië verbande. Ze golden als een politiek risico: mensen die vragen stelden waar anderen zwegen. Epictetus was toen ongeveer veertig, had een school, een publiek en een leven in de hoofdstad.
Hij verzette zich niet en pleitte niet. Hij stak over naar Nicopolis, aan de westkust van Griekenland, en begon opnieuw. Hij huurde een eenvoudig onderkomen, zette er een matras en een mat neer, en gaf les.
Wat daarna gebeurde was het omgekeerde van wat de keizer voor ogen had. De school in Nicopolis werd de bekendste van het rijk. Romeinse senatoren stuurden hun zonen over zee om les te krijgen van een verbannen kreupele slaaf. Een van hen, de latere consul en gouverneur Arrianus, schreef zijn colleges op; zonder die aantekeningen was er geen woord van hem over.
Epictetus leefde in uiterste eenvoud en trouwde nooit. Pas op hoge leeftijd nam hij een kind in huis dat anders te vondeling zou zijn gelegd, en haalde hij een vrouw in zijn huishouden om het op te voeden. Domitianus werd in 96 vermoord. Epictetus onderwees nog ruim dertig jaar door.
Een keizer verbant je uit de stad waar je alles hebt opgebouwd. Je kunt vechten, klagen, of verhuizen en dezelfde man blijven.
De verleidelijke sortering is dat hij het verlies onbelangrijk vond. Dat is niet zo. Zijn school, zijn publiek en zijn stad waren van waarde, en hij deed niet alsof dat wegviel.
Wat hij deed was nauwkeuriger. Het verbanningsbesluit lag bij Domitianus en er was geen versie waarin dat anders werd; smeken had zijn karakter gekost en het besluit niet veranderd. Zijn vak lag bij hemzelf, en dat kan een keizer niet in beslag nemen. Dus stapte hij op de boot en gaf hij les.
Let op wat hij niet deed. Hij bleef niet in Rome om zijn gelijk te halen, en hij vertrok ook niet verbitterd. Beide zouden hem hebben vastgeklonken aan het besluit van een ander. Hij behandelde de verbanning als het weer: iets waarmee je rekening houdt bij het bepalen van je route, niet iets waarmee je onderhandelt.
Zijn hele leer komt hiervandaan, en dat is geen toeval. Wie geboren wordt als eigendom van een ander, leert vroeg welk deel van hem niet te koop is.
Het is makkelijk om dit heldhaftig te vinden vanaf een afstand van tweeduizend jaar. Verbanning betekende het verlies van je netwerk, je inkomen en vaak je gezondheid, en de meeste verbannenen kwamen niet goed terecht. Epictetus had bovendien iets wat de meesten misten: een vak dat hij overal kon uitoefenen, en een reputatie die met hem meereisde. Dat maakt zijn keuze niet minder waard, maar het maakt haar wel beter uitvoerbaar dan het verhaal doet vermoeden.
Wat noem jij je fundament? En hoeveel daarvan is, eerlijk gesorteerd, eigenlijk bruikleen?
Yours, Not Yours · Een stoïcijnse oefenplek · Alle casussen · Vraag of suggestie